Οι συντροφικές σχέσεις αποτελούν ένα καίριο κομμάτι των διαπροσωπικών σχέσεων, που αφορά στην πλειοψηφία των ανθρώπων. Ένας έρωτας μπορεί να εξελιχθεί μέσα από τη συναισθηματική οικειότητα σε μία βαθιά δυνατή αγάπη, εφόσον οι σύντροφοι καταφέρουν να ξεπεράσουν τις δυσκολίες και τα προβλήματα που μπορεί να προκύψουν, ιδίως στις μεταβατικές περιόδους της σχέσης. Το ζευγάρι, λόγω της επιθυμίας του να παραμείνει μαζί, καλείται να ξεπεράσει συγκρούσεις, αμφισβητήσεις και έντονα αρνητικά συναισθήματα μέσα από την εμπιστοσύνη, την αφοσίωση και την πίστη.
Ιδιαίτερης σημασίας είναι η ικανότητα των συντρόφων να αποφεύγουν τις τέσσερις παγίδες της σχέσης οι οποίες είναι: η επικριτική και η αμυντική στάση, η περιφρόνηση και η άρνηση της επικοινωνίας. Όταν ένα ζευγάρι αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα, οι σύντροφοι συνήθως διακατέχονται από την πεποίθηση ότι «τα πράγματα δεν μπορούν να βελτιωθούν».
Τέτοιου τύπου πεποιθήσεις είναι δυσλειτουργικές, διότι αποτρέπουν τον κάθε σύντροφο από το να σκεφτεί παραγωγικά και δημιουργικά, ώστε να επιλυθούν με εποικοδομητικό τρόπο οι οποιεσδήποτε διαφορές. Όλοι μπορούν να αλλάξουν εφόσον κινητοποιηθούν, ώστε να τροποποιήσουν τη συμπεριφορά και τον τρόπο σκέψης τους.
Αντίσταση στην αλλαγή
Ίσως το πρώτο βήμα για τη βελτίωση της σχέσης είναι η αναγνώριση των αντιστάσεων στην αλλαγή και η υιοθέτηση μίας περισσότερο ρεαλιστικής και λειτουργικής στάσης απέναντι στα προβλήματα της σχέσης. Ο κάθε σύντροφος καλείται να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται αλλά και τις συμπεριφορές που προκαλούν προβλήματα στη σχέση. Αντί να προσπαθήσει να αλλάξει τον άλλο, ο καθένας καλείται να γίνει ο ίδιος η αλλαγή που επιθυμεί να δει στη σχέση του. Επίσης, είναι σημαντικό να προσδιορίζονται τα προβλήματα της σχέσης με συγκεκριμένους όρους, ως ζητήματα προς επίλυση, αντί να προσδίδονται χαρακτηρισμοί σε επίπεδο προσωπικότητας του συντρόφου.
Όταν ένα πρόβλημα εκφράζεται με υπονοούμενα, με επίρριψη ευθυνών ή με γενικούς όρους δεν είναι εύκολο να αλλάξει και να επιλυθεί, ενώ ο άλλος σύντροφος μπορεί να υιοθετήσει αμυντική στάση ή να αντεπιτεθεί, κλιμακώνοντας την αντιπαράθεση. Για παράδειγμα, ο χαρακτηρισμός «είναι τεμπέλης» μπορεί να αναδιαμορφωθεί ως αίτημα: «θα ήθελα να με βοηθάει περισσότερο στις δουλειές του σπιτιού». Έτσι, εάν ο σύντροφος αρχίσει να βοηθάει με μικρές συγκεκριμένες πράξεις, αυτές οι αλλαγές αποτελούν τελικά το κίνητρο για την προσπάθεια βελτίωσης της σχέσης και από τους δύο.
Ενίσχυση των θεμελίων της σχέσης
Το ερωτικό πάθος είναι αυτό που φέρνει κοντά τους δύο συντρόφους, αλλά και την επιθυμία για δημιουργία μίας μόνιμης σταθερής σχέσης. Η σχέση που προκύπτει αναπτύσσεται μέσα από την αγάπη, τη στοργή και το αμοιβαίο ενδιαφέρον των συντρόφων. Τα παραπάνω στοιχεία πολλές φορές βοηθούν το ζευγάρι να ξεπεράσει τις κρίσεις που προκύπτουν στα πλαίσια της σχέσης, αλλά και στην προσαρμογή στις μεταβατικές περιόδους. Τα συναισθήματα αγάπης από μόνα τους όμως δεν είναι πάντα αρκετά για να ξεπεραστούν οι δυσκολίες των σχέσεων. Μέσα από την εξέλιξη της σχέσης προκύπτουν η δέσμευση, η πίστη και η εμπιστοσύνη που ενισχύουν τη σταθερότητά της.
Αρχικά, για την εύρυθμη εξέλιξη της σχέσης, είναι απαραίτητη η αρχή της συνεργασίας του ζευγαριού. Ο κάθε σύντροφος καλείται να προσπαθήσει από τη μεριά του να φέρει εις πέρας τους κοινούς στόχους του ζευγαριού, υιοθετώντας στάσεις όπως: «θα προσπαθήσουμε μαζί για τη λήψη των σημαντικών αποφάσεων». Η διατήρηση μίας στάσης συνεργασίας επιφέρει μακροπρόθεσμα οφέλη, όπως την διατήρηση της σχέσης και την επίλυση των ζητημάτων που προκύπτουν, αλλά και άμεσα όπως την ικανοποίηση της προσφοράς και την διευθέτηση καθημερινών προβλημάτων.
Σημαντικό, επίσης, στοιχείο για τη διατήρηση μίας λειτουργικής σχέσης είναι η αφοσίωση. Η αμοιβαία δέσμευση των συντρόφων βοηθάει στο να αντεπεξέλθουν στις δυσκολίες της σχέσης αλλά και της καθημερινότητας. Παρά την αρχική τους αφοσίωση στη σχέση, ορισμένοι σύντροφοι διατηρούν ένα «παραθυράκι» ανοιχτό και δεν αφοσιώνονται πλήρως στη σε αυτή.
Η στάση της μη ολοκληρωμένης δέσμευσης μπορεί να απορρέει από ανασφάλεια, όπως για παράδειγμα ο φόβος της εγκατάλειψης, αλλά, αυτή τελικά η επιφυλακτική στάση είναι που ανατροφοδοτεί αυτούς ακριβώς τους φόβους. Η αφοσίωση οδηγεί τους συντρόφους να επιστρατεύουν όλη τους τη δύναμη στην ενίσχυση της σχέσης, αντί να τρέπονται σε φυγή όταν προκύπτουν δυολίες.
Απαραίτητη, στο πλαίσιο της συντροφικής σχέσης, είναι και η εμπιστοσύνη η οποία χτίζεται και κερδίζεται καθημερινά. Όσο ενισχύεται, τόσο οι σύντροφοι αισθάνονται περισσότερο άνετα και ανοίγονται συναισθηματικά, αφού νιώθουν ότι ο άλλος θα τους αποδεχτεί γι’αυτό που πραγματικά είναι. Τα ζευγάρια που αναζητούν μια βαθύτερη συναισθηματική σύνδεση χρειάζεται να αναγνωρίσουν ότι η «ευαλωτότητα» και η οικειότητα συμβαδίζουν. Με άλλα λόγια, η οικειότητα μπορεί να έρθει μόνο όταν οι σύντροφοι είναι αρκετά έτοιμοι ώστε να μοιράζονται τις βαθύτερες ελπίδες, τους φόβους και τα όνειρά τους χωρίς επίκριση.
Το αίσθημα της εμπιστοσύνης είναι κάτι που αρχίζει να διαμορφώνεται από την παιδική ηλικία, στις σχέσεις με τους σημαντικούς άλλους στο οικογενειακό πλαίσιο. Αυτή η βασική εμπιστοσύνη περιλαμβάνει την πεποίθηση ότι το άτομο μπορεί να βασιστεί στους δικούς του στις δυσκολίες που προκύπτουν, και στο ότι δε θα τον πληγώσουν. Εάν η βασική εμπιστοσύνη δεν έχει αναπτυχθεί σωστά, τότε το άτομο μπορεί να χαρακτηρίζεται από μία λανθάνουσα δυσπιστία προς τους άλλους, η οποία σε διάφορες καταστάσεις ενεργοποιείται και προκαταβάλλει την ερμηνεία που δίνει σε αυτές με αρνητικό τρόπο.
Οι επτά αρχές της λειτουργικής σχέσης
Ο Gottman (1999), ύστερα από τη μακρόχρονη πορεία τους ως σύμβουλος οικογένειας, σε ερευνητικό αλλά και σε κλινικό επίπεδο, προτείνει επτά αρχές που θεωρεί ότι μπορούν να αποτρέψουν μία σχέση από το χωρισμό:
Η πρώτη αρχή είναι η «ενίσχυση του χάρτη της αγάπης». Αυτή η αρχή έχει να κάνει με την προσπάθεια να γνωρίσει ο ένας σύντροφος τον άλλο όσο το δυνατόν καλύτερα. Περιλαμβάνει να γνωρίζει ο ένας τις καθημερινές συνήθειες του άλλου, τις προσωπικές του αξίες, αλλά και την προσωπική του ιστορία. Αυτό γίνεται μέσα από τη συζήτηση και το αμοιβαίο ενδιαφέρον.
Η δεύτερη αρχή εμπεριέχει το ενδιαφέρον και την αναγνώριση των επιτευγμάτων του άλλου, όπως και την έκφραση θαυμασμού γι’αυτά. Η στάση θετικής ενίσχυσης αποτελεί το αντίδοτο στην παγίδα της περιφρόνησης που μπορεί να υποπίπτουν οι σύντροφοι.
Η τρίτη αρχή είναι «η στροφή του ενός προς τον άλλο». Οι σύντροφοι έρχονται πιο κοντά μέσα από την ενίσχυση της καθημερινής κουβέντας, της αναγνώρισης και της απόκρισης στα σχόλια του άλλου, την εστίαση της προσοχής στον άλλο, την καλή διάθεση και την επικρότηση της συμφωνίας μεταξύ τους. Με αυτό τον τρόπο καλλιεργείται η φιλία μεταξύ των συντρόφων, που επίσης συμβάλλει στη βελτίωση της σχέσης. Η φιλία αφορά την εκδήλωση ειλικρινούς ενδιαφέροντος απέναντι στον άλλο ως άτομο.
Η τέταρτη αρχή έχει να κάνει με το να «αφήσεις το σύντροφό σου να σε επηρεάσει». Ο κάθε σύντροφος καλείται να παραμερίσει την ανάγκη του να έχει πάντα δίκαιο, και να ακούσει με καλή διάθεση αυτά που ο σύντροφός τους γνωρίζει και προτείνει. Αυτό δε σημαίνει απαραίτητα συμφωνία με τις απόψεις του, αλλά αφορά την αναγνώριση της αξίας της άποψης του άλλου. Ο κάθε σύντροφος μαθαίνει από τον άλλο και ενώνονται σε μία ομάδα.
Η πέμπτη αρχή αφορά στην «αντιμετώπιση των προβλημάτων που λύνονται». Ο κάθε σύντροφος καλείται να έχει ανοχή στα ελαττώματα του άλλου, να προσπαθήσει να καθησυχάζει τόσο τον εαυτό του όσο και τον άλλο, να μην υιοθετεί κατευθείαν στάση σύγκρουσης όταν προκύπτουν διαφορές. Να γνωρίζει, να αποδέχεται και να επιδεικνύει μία στάση προσπάθειας επιδιόρθωσης και επίλυσης των προβλημάτων όταν προκύπτουν, αντί να τα αφήνει να κλιμακώνονται. Η επίλυση των προβλημάτων επιτυγχάνεται εφαρμόζοντας στοιχεία αποτελεσματικής επικοινωνίας.
Η έκτη αρχή είναι η προσπάθεια των συντρόφων να ξεπεράσουν τα αδιέξοδα, με το να μην παραιτούνται και να προσπαθούν να επιλύσουν τα προβλήματα που δε φαίνεται να έχουν λύση, διότι σαφώς είναι περισσότερο ικανοποιητική στάση από την παραίτηση, και επίσης μπορεί να επιφέρει και ανέλπιστα θετικά αποτελέσματα.
Η έβδομη αρχή αφορά στην δημιουργία κοινού νοήματος σε σχέση με τις αξίες και την εξέλιξη της σχέσης.
Βελτίωση της συντροφικότητας
Στις μακροχρόνιες σχέσεις το ερωτικό πάθος μετατρέπεται σε βαθύτερη αγάπη, που χαρακτηρίζεται από συναισθήματα στοργής, ενδιαφέρον για την ευτυχία του συντρόφου, εκφράσεις τρυφερότητας στην καθημερινότητα, αποδοχή των αντιλήψεων αλλά και των ελαττωμάτων του άλλου και ενσυναίσθηση (συναισθηματική κατανόηση, το να μπορεί ο κάθε σύντροφος να βιώνει τη συναισθηματική κατάσταση του άλλου). Απαραίτητη είναι η ευαισθησία στις ανάγκες του άλλου και η προσπάθεια κατανόησης των αναγκών του μέσω της επικοινωνίας. Η οικειότητα που απορρέει από τα παραπάνω είναι ένα σημαντικό θετικό στοιχείο που χάνεται όταν επικρατεί η αρνητικότητα.
Συχνά, τα ζευγάρια που αντιμετωπίζουν προβλήματα καταλήγουν να εστιάζουν κυρίως στα δυσλειτουργικά στοιχεία της σχέσης, στις συμπεριφορές και τις καταστάσεις που τους ενοχλούν και τους στεναχωρούν. Οι προκαταλήψεις στην οπτική γωνία των συντρόφων, τους εμποδίζουν να αναγνωρίσουν και να απολαύσουν τα θετικά στοιχεία της σχέσης. Όταν υπάρχουν συγκρούσεις, ο κάθε σύντροφος καλείται να μην αναλώνεται στην αμφισβήτηση των λεγομένων ή των πράξεων του άλλου, αλλά να αξιολογεί τις δικές του. Οι κατηγορίες προς τον άλλο μπορεί να αποφορτίζουν από την ένταση της στιγμής, αλλά είναι δυνητικά επικίνδυνες για τη σχέση, γιατί μπορεί να οδηγήσουν σε μόνιμο θυμό και δυσαρέσκεια.
Η συντροφικότητα είναι βασική προϋπόθεση για μία καλή σχέση. Στα αρχικά στάδια της σχέσης αποτελεί ένα σημαντικό θετικό στοιχείο, αλλά, κάποιες φορές στη συνέχεια, όσο οι απαιτήσεις της καθημερινότητας αυξάνονται παράλληλα με τις υποχρεώσεις των συντρόφων, τείνει να εξασθενεί. Η συντροφικότητα μπορεί να ενισχυθεί με τον προγραμματισμό δραστηριοτήτων που είναι αμοιβαία ικανοποιητικές, όπως ένα ταξίδι ή μία πολιτιστική εκδήλωση. Εκτός από τις δραστηριότητες αναψυχής είναι σημαντικό οι σύντροφοι να απολαμβάνουν μαζί την καθημερινότητα, όπως για παράδειγμα να κάνουν μαζί τα ψώνια του σπιτιού, να βλέπουν μαζί μια ταινία ή να μαγειρεύουν μαζί.
Ο Gottman (1994) προτείνει την τεχνική των «πέντε μαγικών ωρών» ανά εβδομάδα για να διατηρηθεί η ζωντάνια της σχέσης. Μισή ώρα τουλάχιστον την ημέρα είναι ο χρόνος που χρειάζεται να είναι αποκλειστικά αφιερωμένος στο ζευγάρι και όχι στα οικονομικά προβλήματα ή τα θέματα που αφορούν άλλα ζητημάτα (παιδιά, συγγενείς κλπ).
Η ποιότητα του χρόνου είναι σημαντική. Στο διάστημα αυτό οι σύντροφοι περνούν χρόνο μαζί συζητώντας για να αποφορτιστούν από την καθημερινότητα και βιώνοντας αμοιβαία αγάπη, εκτίμηση και σεβασμό, συντροφεύοντας ο ένας τον άλλον στις χαρές αλλά και τις προκλήσεις της καθημερινότητας. Οι μικρές στιγμές μέσα στην ημέρα που υπενθυμίζουν στους συντρόφους την αγάπη, τη φροντίδα και το ενδιαφέρον είναι πολύ σημαντικές για τη διατήρηση μιας ευτυχισμένης σχέσης. Ποτέ δεν θα πρέπει να υποτιμάται η δύναμη του να περνούν χρόνο μαζί οι δύο σύντροφοι. Κάνοντας διασκεδαστικά πράγματα, όπως να γελούν μαζί, να περπατούν μαζί ή οτιδήποτε άλλο τους ευχαριστεί, αναζωπυρώνεται το πάθος και αναπτύσσεται η συναισθηματική σύνδεση τους. Βέβαια, εξίσου σημαντικό και απαραίτητο, είναι οι δύο σύντροφοι να μπορούν να περνάνε χρόνο μακριά και σε άλλες δραστηριότητες εκτός της σχέσης. Αυτό ανανεώνει πρώτα τους ίδιους ως άτομα και στην συνέχεια αυτή η ανανέωση μεταφέρεται και στη σχέση.
Ένας τρόπος βελτίωσης της σχέσης είναι η αναγνώριση και η ικανοποίηση των αναγκών του άλλου. Η κατανόηση των αναγκών του συντρόφου πολλές φορές είναι δύσκολη, αφού πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να τις εκφράσουν, ενώ θεωρούν ότι είναι προτιμότερο να τις ανακαλύπτει ο άλλος χωρίς να εκτεθούν. Ορισμένες ανάγκες μπορεί να μη χρειάζονται ιδιαίτερη προσπάθεια για να εκπληρωθούν, αλλά περιέχουν συμβολικό νόημα (όπως π.χ. ένα τηλεφώνημα στη μητέρα του άλλου που αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας). Παρά το ότι τέτοιες πράξεις δεν αλλάζουν τη σχέση, μπορεί να παίξουν σημαντικό ρόλο στην κινητοποίηση για τη βελτίωσή της.
Επιπλέον στοιχείο που μπορεί να βοηθήσει στη βελτίωση της σχέσης, είναι η αναγνώριση της θετικής συμπεριφοράς του άλλου. Πολλές από τις θετικές συμπεριφορές του συντρόφου, μπορεί να προσπερνώνται χωρίς να τους αποδίδεται η δέουσα σημασία. Ο κάθε σύντροφος καλείται να αναγνωρίζει και να «σημειώνει», νοητικά ή και γραπτά, οτιδήποτε τον χαροποίησε από τη συμπεριφορά του άλλου. Έχει βρεθεί ότι ακόμη και η απλή καταγραφή των θετικών πράξεων του συντρόφου, βαθμολογώντας τις ως προς το βαθμό ικανοποίησής τους, μπορεί να επιφέρει βελτίωση στη σχέση στο 70% των ζευγαριών (Goldstein, 1972).
Μία άλλη τεχνική για την ευημερία ενός ζευγαριού, αποτελεί η «αναλογία πέντε προς ένα». Έχει βρεθεί ότι στα ευτυχισμένα ζευγάρια ή αναλογία ευχάριστων σε σχέση με τις δυσάρεστες στιγμές είναι τουλάχιστον πέντε προς ένα (Gottman, 1994). Τα ευτυχισμένα ζευγάρια έχουν συγκρούσεις και δυσκολίες, όμως γελάνε, «πειράζουν» ο ένας τον άλλο και δείχνουν τρυφερότητα, επειδή έχουν αναπτύξει ισχυρούς συναισθηματικούς δεσμούς.
Ορισμένα παραδείγματα συμπεριφορών που μπορούν να δοκιμάσουν οι σύντροφοι για να επιτύχουν αυτή την αναλογία είναι το να δείξουν ενδιαφέρον προς το σύντροφό τους, π.χ. ακούγοντάς τον με προσοχή, δείχνοντας τρυφερότητα, π.χ, μέσω του αγγίγματος και δείχνοντας φροντίδα με απλές καθημερινές συμπεριφορές που εκφράζουν την αγάπη προς τον άλλο. Ακόμη μπορούν να δημιουργήσουν μικρά καθημερινά τελετουργικά, όπως το να φιλιούνται όταν αποχαιρετούν ο ένας τον άλλο για τη δουλειά, να στέλνουν γραπτά μηνύματα με προσωπικό νόημα κλπ.
Σύμφωνα με το συγγραφέα Charles Duhigg, οι καθημερινές συνήθειες είναι ζωτικής σημασίας για την επιτυχία σε όλους τους τομείς της ζωής μας, και συμβάλλουν στην υγεία και την παραγωγικότητά μας. Στο πλαίσιο των συντροφικών σχέσεων κατά το Gottman οι «τελετουργίες ένωσης» συμβάλλουν στην ενδυνάμωση της σχέσης. Αυτές «απαιτούν» από τους συντρόφους τα εξής ακόλουθα:
1. Να απολαμβάνουν μαζί τα γεύματα τους, χωρίς να κοιτάζουν οθόνες.
2. Καθημερινή συζήτηση για τη μείωση του στρες.
3. Προγραμματισμός μία φορά το χρόνο κοινών διακοπών.
4. Να ασκηθούν μαζί.
5. Να μοιράζονται ένα φιλί έξι δευτερολέπτων καθημερινά.
Συνοψίζοντας, οι προτροπές προς τους συντρόφους περιλαμβάνουν τα εξής:
1. Συχνή επιβεβαίωση του μεταξύ τους δεσμού με σωματική εγγύτητα και συναισθηματική επικοινωνία.
2. Συμμετοχή σε δραστηριότητες που σχετίζονται με ψυχαγωγία, παιχνίδι και δημιουργικότητα, ώστε να εξισορροπούνται οι καθημερινές δυσκολίες της συμβίωσης.
3. Κατάλληλη έκφραση των αρνητικών συναισθημάτων και ενεργητική ακρόαση από το άλλο μέλος του ζευγαριού. Αναγνώριση και από τους δύο ότι όσα δεν λέγονται (ορισμένες φορές και για ορισμένα ζητήματα) σε μία σχέση, είναι κάποιες φορές περισσότερο επιβλαβή γι’αυτήν, παρά ό,τι θα μπορούσε να λεχθεί.
4. Ανάληψη της ευθύνης που αναλογεί στον καθένα σε περιπτώσεις παράβασης του δεσμού και προσπάθεια αποκατάστασής και ενδυνάμωσής του, εκφράζοντας παράλληλα τη μεταμέλεια του συντρόφου που πλήγωσε τον άλλο και προσπάθεια να μην επαναλάβει το ίδιο λάθος. Επίσης, ο πληγωμένος σύντροφος θα χρειαστεί να μάθει να συγχωρεί και να μην είναι μνησίκακος και εκδικητικός.
5. Να μην πιστεύει ο καθένας ότι έχει απόλυτο δίκαιο, αλλά να μαθαίνει ο ένας από τον άλλο. Οι σύντροφοι καλούνται να αποδεχτούν τις διαφωνίες ως πηγή ανανέωσης και προοπτικής, και εντέλει υγιούς εξέλιξης της σχέσης τους.
6. Οι σύντροφοι καλούνται να επιλέξουν την εμπιστοσύνη, την ειλικρίνεια και τον αμοιβαίο σεβασμό ως θεμέλια μίας διαρκούς σχέσης αγάπης.
7. Είναι καλό να εκφράζονται συχνά τα θετικά συναισθήματα και οι ελπίδες για το μέλλον προς τον άλλο σύντροφο. Ακόμη, είναι σημαντική η ενίσχυση της καλής θέλησης κάνοντας πράγματα που θα ευχαριστήσουν τον άλλο.
8. Η ενίσχυση του «εμείς» και της ιδιαιτερότητα της σχέσης, ώστε να ενδυναμωθεί η ταυτότητά της, χωρίς όμως να αποκλειστούν οι σύντροφοι από κοινωνικά και οικογενειακά πλαίσια. Με αυτό τον τρόπο εξισορροπείται η αυτονομία του καθένα, με την εγγύτητα της συντροφικής σχέσης.
[toggle title="Πηγές"]
Beck, A. (1996) Δεν αρκεί μόνο η αγάπη. Πατάκη
Crowe, M., Wylie, K. (2017) Overcoming Relationship Problems Q A self-help guide using cognitive behavioural techniques. Little, Brown Book Group
Gottman, J.; Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Crown Publishers imprint – Three Rivers Press
Harway, Μ. (2005) Handbook of Couples Therapy. John Wiley & Sons, Inc
[/toggle]
