Ζούμε σε μια εποχή που συνηθίζουμε να περιγράφουμε ως εποχή της επικοινωνίας. Προσωπικά, δεν είμαι βέβαιη ότι αυτό αρκεί πια για να εξηγήσει όσα αλλάζουν γύρω μας.
Τι είναι όμως αυτό που κάνει σήμερα την επικοινωνία τόσο καθοριστική;
Δεν είναι μόνο η διάχυτη παρουσία της. Είναι ότι όσα λέγονται μετρούν πια αλλιώς.
H επικοινωνία σήμερα δεν αλλάζει μόνο ως προς τα μέσα της. Αλλάζει ως προς τον τρόπο με τον οποίο γίνεται πιστευτή. Και αυτό φαίνεται αν παρατηρήσει κανείς δύο κόσμους που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν διαφορετικοί, αλλά στην πραγματικότητα μοιράζονται ένα πολύ βασικό κοινό. Tον λόγο.
Γι’ αυτό και η πολιτική έχει σήμερα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για έναν άνθρωπο της επικοινωνίας, όχι επειδή γίνεται ξαφνικά διαφημιστικό case study, αλλά επειδή αναδεικνύει το πώς αλλάζει η σχέση ανάμεσα σε αυτόν που μιλά και σε αυτόν που αποφασίζει.
Η πολιτική και η επικοινωνία είχαν πάντα ως βασικό τους εργαλείο τον λόγο. Μέσα από αυτόν διαμορφώνουν εικόνες, χτίζουν σχέσεις, μεταφέρουν θέσεις, επιχειρούν να πείσουν. Αυτό που έχει αλλάξει σήμερα δεν είναι η σημασία του λόγου. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να λειτουργήσει ουσιαστικά.
Κάποτε ίσως αρκούσε να έχεις ένα δυνατό μήνυμα. Μια σωστή διατύπωση. Ένα πιο επεξεργασμένο αφήγημα. Σήμερα αυτό δεν φτάνει. Ο λόγος κρίνεται διαφορετικά. Πιο αυστηρά, πιο άμεσα και πολύ πιο γρήγορα. Ο κόσμος δεν ακούει απλώς τι λες. Αξιολογεί πώς το λες, αν το εννοείς, αν μπορεί να το αναγνωρίσει μέσα στην πραγματικότητα, και τελικά, αν τον αφορά.
Υπάρχει λοιπόν ένα ενδιαφέρον σημείο στο οποίο συναντιούνται σήμερα η πολιτική και η επικοινωνία.
Συναντιούνται στην ανάγκη για απλότητα. Στην αξία της αμεσότητας. Στην απαίτηση της απόδειξης. Στο ότι τα λόγια, για να έχουν βάρος, πρέπει να μπορούν να μετατραπούν σε πράξεις.
Ο πολίτης, όπως και ο καταναλωτής, δεν εντυπωσιάζεται εύκολα.
Δεν αναζητά απαραίτητα τον πιο σύνθετο λόγο, αλλά τον πιο ευθύ. Όχι αυτόν που προσπαθεί να κερδίσει εντυπώσεις, αλλά εκείνον που δίνει ένα πραγματικό στίγμα πρόθεσης.
Τι πρεσβεύεις. Τι μπορείς να στηρίξεις. Τι μπορείς να αποδείξεις.
Αυτό βλέπουμε όλο και περισσότερο και στον χώρο των brands.
Για χρόνια, η επικοινωνία μπορούσε να στηρίζεται σε μια υπόσχεση καλά διατυπωμένη, σε ένα ελκυστικό positioning, σε έναν έξυπνο τρόπο να παρουσιαστεί μια αλήθεια ή και να ωραιοποιηθεί μια αδυναμία. Σήμερα, η σχέση αυτή έχει αλλάξει.
Η εικόνα δεν λειτουργεί πάντα ως αντανάκλαση της εμπειρίας. Συχνά προλαβαίνει να τη διαμορφώσει. To brand promise δεν σημαίνει τίποτα αν δεν υποστηρίζεται στην πράξη. Δεν αρκεί να λες ότι είσαι ένα στεγαστικό δάνειο που ταιριάζει στις ανάγκες μου, πρέπει να μπορείς να το αποδείξεις.
Το ίδιο ακριβώς βλέπουμε και στην πολιτική. Ο λόγος παραμένει καθοριστικός, αλλά χρειάζεται να δίνει την αίσθηση ότι καταλαβαίνει την πραγματικότητα του άλλου και ότι μπορεί να σταθεί μέσα σε αυτήν χωρίς υπεκφυγές. Δεν αρκεί να λες ότι θα αλλάξεις την καθημερινότητά μου, πρέπει να μου δείξεις γιατί να πιστέψω ότι μπορείς να το κάνεις.
Ο λόγος σήμερα αλλάζει μορφή.
Γίνεται πιο ευέλικτος, πιο άμεσος, λιγότερο γυαλισμένος. Δεν χρειάζεται πια να φορά την “καθώς πρέπει” εκδοχή του εαυτού του για να ακουστεί σοβαρός. Αρκεί να είναι αληθινός, να έχει τόλμη και να μην φοβάται να δείξει τις καταστάσεις όπως είναι. Το έχουμε ήδη δει και στην Κύπρο. Μια πιο προσωπική, αφιλτράριστη και άμεση επικοινωνία μπορεί να μετακινήσει όχι μόνο το ύφος του δημόσιου λόγου, αλλά και το ίδιο το πολιτικό αποτέλεσμα. Όταν ο άλλος νιώσει ότι δεν του μιλάς από απόσταση, αλλά μέσα από κάτι που αναγνωρίζει και ο ίδιος, τότε ο λόγος παύει να είναι απλώς σωστός. Γίνεται επιδραστικός.
Η περίπτωση του Zohran Mamdani στη Νέα Υόρκη έχει ενδιαφέρον, όχι μόνο για την πολιτική της διάσταση, αλλά κυρίως για την επικοινωνιακή της ανάγνωση. Η καμπάνια του δεν στηρίχθηκε μόνο στην έκθεση, αλλά στην αίσθηση σχέσης. Αξιοποίησε creators, social media και εργαλεία άμεσης ψηφιακής επαφής, αλλά ταυτόχρονα κινήθηκε και μέσα σε πολιτισμικούς χώρους και κοινότητες με τρόπο που έδινε την αίσθηση μιας πιο κοντινής, πιο άμεσης και πιο συμμετοχικής παρουσίας. Αυτό που είχε σημασία δεν ήταν απλώς ότι ήταν παρών. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο αυτή η παρουσία έμοιαζε σχετική με τη ζωή και την κουλτούρα του κόσμου στον οποίο απευθυνόταν.
Σε όλο αυτό προστίθεται και η τεχνολογία.
Η τεχνολογία έχει πλέον αλλάξει όχι μόνο την ταχύτητα του λόγου, αλλά και την έκτασή του. Σήμερα ένα μήνυμα δεν μένει εκεί όπου ξεκίνησε. Αναπαράγεται, τεμαχίζεται, σχολιάζεται, αποσπάται από το αρχικό του πλαίσιο και επιστρέφει στον αποδέκτη μέσα από πολλά διαφορετικά φίλτρα. Ο αλγόριθμος, οι πλατφόρμες και το AI δεν πολλαπλασιάζουν απλώς την απήχηση, επηρεάζουν και τον τρόπο με τον οποίο διαβάζεται, ερμηνεύεται και τελικά πιστεύεται ένας λόγος.
Αυτό εξηγεί και γιατί η εμπιστοσύνη γίνεται πιο εύθραυστη. Όταν ο λόγος κυκλοφορεί τόσο γρήγορα και σε τόσες εκδοχές, η πρόθεση δεν είναι πάντα ευδιάκριτη και η αλήθεια δεν θεωρείται δεδομένη. Εκεί βρίσκεται και η ευθύνη, αλλά και η δυνατότητα, τόσο ενός brand όσο και μιας θεσμικής παρουσίας. Να χρησιμοποιήσει την τεχνολογία όχι για να κάνει τον λόγο της πιο θορυβώδη, αλλά πιο ουσιαστικό, σχετικό και πιο αναγνωρίσιμο.
Το ίδιο όμως έχει αλλάξει και από την άλλη πλευρά. Ο τρόπος με τον οποίο καταναλώνεται σήμερα ο λόγος είναι διαφορετικός. Η νέα γενιά, αλλά και ο σύγχρονος πολίτης και καταναλωτής γενικότερα, δεν προσλαμβάνουν την επικοινωνία γραμμικά. Τη βλέπουν αποσπασματικά, τη φιλτράρουν γρήγορα, τη συγκρίνουν διαρκώς και την κρίνουν μέσα σε ελάχιστο χρόνο.
Η νέα γενιά είναι ίσως το πρώτο κοινό που δεν χαρίζει σε κανέναν το προνόμιο της σημασίας.
Η πιο ενδιαφέρουσα δοκιμασία λοιπόν και για την πολιτική και για την επικοινωνία είναι η νέα γενιά, γιατί είναι η πρώτη που δεν διαχωρίζει τόσο αυστηρά την επιλογή της στην κάλπη από την επιλογή της στην αγορά. Και στις δύο περιπτώσεις, η απόφαση δεν περνά μόνο μέσα από το τι της λέγεται, αλλά μέσα από το αν αυτό που ακούει την εκφράζει, την αναγνωρίζει και μπορεί να σταθεί όταν το κοιτάξει πιο προσεκτικά. Για τη νέα γενιά, η επιλογή δεν είναι απλώς προτίμηση. Είναι τρόπος να δηλώσει ποια είναι, με τι συνδέεται και τι θεωρεί άξιο να έχει θέση στη ζωή της.
Εδώ φαίνεται γιατί η πολιτική και η επικοινωνία μοιάζουν σήμερα τόσο πολύ.
Γιατί και οι δύο καλούνται να λειτουργήσουν μέσα σε ένα περιβάλλον όπου ο πολίτης και ο καταναλωτής είναι πολύ πιο εκτεθειμένοι σε πληροφορία, πολύ πιο συχνά προσωποποιημένη, και ταυτόχρονα πολύ πιο δύσπιστοι απέναντί της.
Η επικοινωνία έχει σήμερα μεγαλύτερη ευθύνη από παλιά.
Να βοηθήσει οργανισμούς, brands, θεσμούς και πρόσωπα να μιλήσουν με τρόπο που να αντέχει όχι μόνο στην προσοχή του κοινού, αλλά και στη δοκιμασία της κρίσης του.
Στην Κύπρο το βλέπουμε ήδη. Η πολιτική δανείζεται όλο και περισσότερο τρόπους από τη σύγχρονη επικοινωνία. Πιο προσωπικό τόνο, μεγαλύτερη ψηφιακή οικειότητα και λιγότερη ανοχή στον αφηρημένο λόγο. Βλέπουμε επίσης ότι οι πολίτες δεν “επιστρέφουν” απλώς στην πολιτική, επαναδιαπραγματεύονται τον τρόπο με τον οποίο συνδέονται μαζί της.
Δεν ανταποκρίνονται αυτόματα σε κομματικούς μηχανισμούς ή παραδοσιακή ρητορική. Ανταποκρίνονται περισσότερο όταν η πολιτική τούς μιλά με όρους που νιώθουν πιο άμεσους, πιο ανθρώπινους και πιο σχετικούς με τη ζωή τους.
Τι λείπει λοιπόν από την εξίσωση μιας αποτελεσματικής σχέσης «αποστολέα-παραλήπτη μηνύματος»;
Η λογοδοσία του λόγου.
Η επικοινωνία σήμερα γίνεται πιο απαιτητική, γιατί ο τελικός λόγος ανήκει όλο και περισσότερο σε εκείνον που ακούει, κρίνει και αποφασίζει τι αξίζει να κρατήσει.
Τι απαιτείται λοιπόν και ποια είναι η λύση;
Αναπροσανατολισμός ή Επαναπροσδιορισμός;
Ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της εποχής μας να είναι ότι ο λόγος έχασε την ασφάλεια που είχε κάποτε. Δεν αρκεί πια να ειπωθεί σωστά για να γίνει αποδεκτός. Πρέπει να περάσει από τον άλλον, να δοκιμαστεί μέσα του και να καταφέρει να κερδίσει μια ψήφο εμπιστοσύνης. Και αυτό, όσο απαιτητικό κι αν είναι, έχει κάτι βαθιά υγιές. Γιατί αναγκάζει και την πολιτική και την επικοινωνία να αφήσουν πίσω τους τον αυτάρεσκο λόγο και να επιστρέψουν σε κάτι πιο δύσκολο, αλλά πολύ πιο αληθινό.
Σε έναν λόγο που γίνεται σχέση.
